Niedoczynność tarczycy (hypothyreosis) to choroba, która dotyka ogromną rzeszę osób na całym świecie. Zaburzenia pracy tego małego, a jednocześnie niezwykle istotnego gruczołu, powodują zachwianie równowagi całego organizmu. Jakie są objawy niedoczynności tarczycy? Gdzie leżą przyczyny i w jaki sposób można ją wyleczyć?

Choroby tarczycy występują głównie u kobiet, choć zdarzają się także u panów. Niedoczynność tarczycy dotyka około 5% dorosłych pań i zaledwie 1% mężczyzn, a ryzyko wystąpienia objawów wzrasta wraz z wiekiem. Brak równowagi hormonalnej przyczynia się do powstawania wielu dolegliwości, a także dodatkowych schorzeń. Nie tylko wzrost masy ciała czy “nalana twarz” stają się problemem. Nieleczona niedoczynność tarczycy może prowadzić do zaburzeń psychicznych – depresji i stanów lękowych, a także anemii i chorób układu krążenia. Pacjenci zmagają się również z nieustannie nawracającymi stanami zapalnymi, które mogą pociągnąć za sobą szereg niebezpiecznych konsekwencji.

Czym jest niedoczynność tarczycy?

Czym jest niedoczynność tarczycy

Niedoczynność tarczycy jest zaburzeniem funkcjonowania tego gruczołu, w wyniku którego dochodzi do niedostatecznej produkcji hormonów. Ten niewielki gruczoł, usytuowany na szyi w jej przedniej, dolnej części, odgrywa ogromną rolę w ludzkim organizmie.

Tarczyca produkuje trzy hormony wpływające na prawidłową pracę układów:

  • nerwowego,
  • sercowo-naczyniowego,
  • ruchu.

Prawidłowa praca tarczycy i odpowiedni poziom wytwarzanych przez nią hormonów jest niezwykle istotny w przebiegu takich procesów, jak:

  • dotlenienie komórek,
  • synteza białek,
  • gospodarka wapniowo-fosforanowa.

Jakie hormony spełniają aż tak istotną rolę w ludzkim organizmie? Tarczyca produkuje trzy związki:

  1. T3 – trójjodotyronina,
  2. T4 – tyroksyna,
  3. Kalcytonina.

Stężenie hormonów wytwarzanych przez tarczycę uzależnione jest od kilku czynników. Na produkcję kalcytoniny wpływ ma poziom wapnia we krwi, natomiast ilość T3 i T4 kontrolowana jest w dwojaki sposób.

Pierwsza droga regulacji procesu wytwarzania hormonów przez omawiany gruczoł to ujemne sprzężenie zwrotne z osią przysadka-podwzgórze. Zjawisko to polega na tym, że pod wpływem informacji docierających z organizmu (zbyt niskiego poziomu hormonów tarczycy) do podwzgórza, wydziela ono hormon o nazwie tyreoliberyna (TRH). Ten z kolei wywołuje produkcję przez przysadkę mózgową innego hormonu, o nazwie tyreotropina (TSH), która pobudza tarczycę oraz powoduje wzrost ilości wydzielanych przez nią hormonów (T3, T4). Z tego powodu badanie stężenia TSH stało się podstawowym wyznacznikiem kondycji tarczycy, zlecanym osobom, u których podejrzewa się niedoczynność lub nadczynność tego gruczołu.

Tarczyca jest także pobudzana przez układ nerwowy. Tu również mamy do czynienia ze swoistą reakcją zwrotną. Długotrwały stres czy traumatyczne przeżycia mogą spowodować zaburzenia w wydzielaniu hormonów tarczycy, a co za tym idzie – rozregulowanie pozostałych, wspomnianych już układów. Z kolei zaburzenia pracy gruczołu wpływają negatywnie na stan psychiczny chorych.

Objawy niedoczynności tarczycy

Z uwagi na to, że objawy niedoczynności tarczycy są bardzo nieswoiste, wczesne zdiagnozowanie choroby bywa niezwykle trudne. Zdarza się, że mylimy ją ze skutkami przepracowania czy schorzeniami natury psychicznej. Okazuje się, że depresja czy stany niepokoju mogą być jednym z przejawów niedostatecznej produkcji hormonów T3 i T4.

Biorąc pod uwagę objawy, niedoczynność tarczycy może występować w dwóch odsłonach:

Subkliniczna niedoczynność tarczycy

Niedoczynność tego rodzaju nie powoduje wyraźnych objawów, które jednoznacznie wskazywałyby na występowanie choroby tarczycy. W tej formie u niemowląt pojawia się przedłużająca się żółtaczka, może dojść także do opóźnienia w rozwoju. U dzieci dostrzega się wolniejszy wzrost, suchość skóry, a także łamliwość i wypadanie włosów.

Objawy utajonej niedoczynności tarczycy u dorosłych to, wspomniane powyżej, problemy psychiczne oraz nieustanne uczucie zmęczenia. Trudno jednak ocenić, czy rzeczywiście są one spowodowane niedoborem hormonów, czy wywołują je inne czynniki.

Kliniczna niedoczynność tarczycy

Kliniczna niedoczynność tarczycy zwana jest także pełnoobjawową. W tej formie pacjenci skarżą się na szereg dolegliwości, które dotykają rozmaitych układów i organów ciała.

Objawy niedoczynności tarczycy to przede wszystkim:

  • wzrost masy ciała mimo braku negatywnych zmian w diecie;
  • trudności w nauce i utrzymaniu koncentracji;
  • uczucie ciągłego przemęczenia, nawet bez wysiłku;
  • bardzo niska wydolność fizyczna;
  • osłabienie i sztywność mięśni oraz zmniejszenie masy mięśniowej;
  • bóle stawów i kości;
  • zaburzenia snu – uczucie senności w ciągu dnia i bezsenność w nocy;
  • zła regulacja cieplna – ciągłe uczucie zimna, chłodne stopy i dłonie;
  • obrzęki na stopach, dłoniach, jak również twarzy oraz szyi;
  • zatrzymywanie wody w organizmie;
  • wzmożone wypadanie włosów, które dodatkowo stają się łamliwe i cienkie;
  • kruchość paznokci;
  • przesuszenie skóry;
  • stany obniżonego nastroju z depresją włącznie, stany lękowe;
  • przewlekłe zaparcia i trudności z wypróżnianiem;
  • spowolniony metabolizm;
  • zaburzenia miesiączkowania;
  • trudności z zajściem w ciążę oraz utrzymaniem jej;
  • osłabienie wzroku po zmroku;
  • kołatanie serca i bradykardia zatokowa (wolny rytm serca);
  • niewydolność oddechowa podczas wysiłku;
  • obniżone libido, impotencja.

Jak widać niedoczynność tarczycy objawy prezentuje w bardzo wielu obszarach organizmu, rujnując nie tylko zdrowie fizyczne, ale także kondycję psychiczną chorych. Z tego względu niezwykle istotne jest wykonywanie badań kontrolnych, które pozwolą na wczesne wykrycie wszelkich nieprawidłowości.

Jak zdiagnozować niedoczynność tarczycy?

zdiagnozować niedoczynność tarczycy

W przypadku wystąpienia powyższych objawów niedoczynności tarczycy warto udać się do lekarza rodzinnego, który skieruje nas na badanie stężenia TSH we krwi. Na podstawie tej informacji podjęte zostaną dalsze kroki diagnostyczne. W przypadku stwierdzenia zbyt wysokiej ilości TSH mamy do czynienia z niedoczynnością tarczycy, z kolei gdy hormonu tego jest zbyt mało – z nadczynnością gruczołu.

Jakiekolwiek sygnały alarmujące spowodują, że lekarz skieruje nas na konsultację do specjalisty endokrynologa, który zleci kolejne badania. Diagnostyka chorób tarczycy obejmuje analizę stężenia nie tylko TSH, ale także hormonów tarczycowych (T3, T4) – w tym celu oznacza się FT3 oraz FT4, czyli wolną trójjodotyroninę i wolną tyroksynę. Aby wykluczyć stan zapalny, sprawdza się także obecność przeciwciał przeciwtarczycowych (anty-TG oraz anty-TPO). W przypadku, gdy wynik badania krwi wykaże obecność przeciwciał, oznacza to, że podłożem choroby jest nieprawidłowe działanie układu autoimmunologicznego.

Poza badaniami krwi i oznaczaniem hormonów tarczycowych wykonuje się także USG tarczycy oraz scyntygrafię, które pokażą stan gruczołu oraz ujawnią obecność i charakter ewentualnych guzków.

Scyntygrafia tarczycy pomaga ocenić budowę tarczycy i wygląd guzków, dostarczając informacji o ewentualnym procesie nowotworowym. Procedura polega na podaniu pacjentowi izotopu radioaktywnego. Preparatem stosowanym najczęściej jest technet-99m. Podaje się go na 15 minut przed badaniem, które trwa kolejne 5 minut. Dużo mniej komfortowe jest stosowanie izotopu promieniotwórczego jodu – ten wymaga przyjęcia na dobę przed kontrolą.

Niedoczynność tarczycy jest także diagnozowana za pomocą ultrasonografii. USG jest badaniem nieinwazyjnym i bezbolesnym, a jego przeprowadzenie trwa nie więcej niż 10 minut. Technologia ultrasonograficzna pozwala ocenić wielkość, kształt i budowę tarczycy oraz zaobserwować wszelkie zmiany, jak guzki, torbiele czy niewłaściwa ilość naczyń.

Ostatnim badaniem, które pozwala zdiagnozować niedoczynność tarczycy oraz uzyskać bardziej szczegółowe informacje na temat problemów wykrytych w USG jest biopsja tarczycy. W tym przypadku mamy już do czynienia ze sporym dyskomfortem pacjenta. W miąższ tarczycy wbija się bowiem pokaźną igłę, za pomocą której pobierany jest fragment guzka. Analiza histopatologiczna wycinka pozwala na ocenę charakteru zmiany – czy mamy do czynienia z guzem łagodnym, czy też złośliwym.

Rodzaje niedoczynności tarczycy

W zależności od przyczyn wystąpienia choroby, poza wspomnianymi powyżej rodzajami niedoczynności tarczycy (subklinicznej i klinicznej), możemy także mówić o pierwotnej niedoczynności tarczycy, wtórnej niedoczynności tarczycy oraz trzeciorzędowej niedoczynności tarczycy.

W przypadku pierwotnej niedoczynności tarczycy mamy do czynienia z chorobą wywołaną czynnikami, które oddziałują bezpośrednio na gruczoł. Mogą mieć charakter mechaniczny lub być wynikiem wpływu limfocytów czy leczenia jodem promieniotwórczym.

Wtórna niedoczynność tarczycy pojawia się jako efekt niedoczynności przysadki mózgowej, a co za tym idzie – obniżenia ilości TSH. Z kolei trzeciorzędowa niedoczynność tarczycy wywołana jest zaburzeniami pracy podwzgórza.

W każdym z rodzajów niedoczynności tarczycy mamy do czynienia z niedoborem hormonów tarczycy, którego konsekwencja są zaburzenia pracy układu krwionośnego, nerwowego czy mięśniowego.

Przyczyny niedoczynności tarczycy

Przyczyny niedoczynności tarczycy

Przyczyny niedoczynności tarczycy mogą być różne, jednak o ile gruczoł nie uległ uszkodzeniu na skutek działania fizycznego lub chemicznego, u podłoża zaburzeń jego funkcjonowania leży zwykle stan zapalny, czyli hashimoto.

Poniżej przedstawiamy najczęstsze przyczyny niedoczynności tarczycy.

Choroba Hashimoto

Czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy – stan zapalny tarczycy wywołany działaniem limfocytów. Przyczyną choroby, swoją nazwę zawdzięczającej japońskiemu lekarzowi, który opisał ją jako pierwszy, jest nieprawidłowa praca układu odpornościowego. Z niewiadomych do tej pory przyczyn zwraca się on przeciwko organom naszego organizmu, traktując je jak wirusa czy bakterię, a więc – wroga. Atakuje więc komórki tarczycy, czego efektem jest stopniowe niszczenie gruczołu oraz obniżona produkcja hormonów tarczycowych. Dochodzi zatem do niedoczynności tarczycy i stanu zapalnego.

Choroba hashimoto jest jak dotąd nieuleczalna. Pacjenci przyjmują syntetyczny analog tyroksyny – lewotyroksynę, która ma zniwelować niedobory hormonów tarczycy w organizmie i zmniejszyć intensywność objawów.

Usunięcie tarczycy

W sytuacji, gdy mamy do czynienia z pojawieniem się nowotworu tarczycy, choroby Gravesa i Basedowa (podobnie, jak hashimoto ma podłoże autoimmunologiczne, wywołując jednak nie niedoczynność, a nadczynność tarczycy) czy wola nadczynnego, konieczne może być operacyjne usunięcie gruczołu. Wówczas dochodzi zwykle do niedoczynności tarczycy, której stopień nasilenia zależy od ilości usuniętej tkanki.

Leczenie jodem radioaktywnym

Wspomniana wyżej choroba Gravesa i Basedowa czy wole guzkowe nadczynne mogą być wskazaniem do leczenia jodem promieniotwórczym. Efektem takich zabiegów jest jednak zwykle niedoczynność tarczycy, dlatego podjęcie takiej decyzji powinno opierać się na przeanalizowaniu wszelkich za i przeciw.

Uszkodzenie tarczycy (czy to mechaniczne, czy na skutek działania jodem radioaktywnym 131I) oraz hashimoto to najbardziej powszechne przyczyny choroby. Niedoczynność tarczycy może być jednak wywołana także na skutek innych, nieco rzadziej występujących czynników. Należą do nich:

Zapalenie tarczycy

Hashimoto to nie jedyny przypadek zapalenia tarczycy. Do takiego stanu dojść może na skutek działania rozmaitych przyczyn, w związku z czym wyróżnia się:

  • poporodowe zapalenie tarczycy (thyreoditis post partum),
  • chorobę de Quervaina,
  • ostre zapalenie tarczycy.
Poporodowe zapalenie tarczycy

Czasami zdarza się, że w wyniku ciąży i porodu u pacjentek pojawia się poporodowe zapalenie tarczycy, skutkujące niedoczynnością tarczycy lub nadmierną jej pracą. Przyczyny tego zjawiska nie są do końca znane. U niektórych kobiet choroba przemija, u innych przekształca się w hashimoto, które pozostaje z pacjentkami do końca życia.

Podostre zapalenie tarczycy

Choroba de Quervaina to z kolei podostre zapalenie tarczycy, którego przyczyny także nie zostały do końca poznane. Podejrzewa się, że choroba może zostać wywołana przez wirusy (adenowirusy, wirusy odry, świnki, grypy oraz ECHO). Pozytywną informacją jest to, że niedoczynność tarczycy powstająca na skutek zapalenia podostrego zwykle przemija.

Ostre zapalenie tarczycy ma często podłoże bakteryjne – wywołują je głównie bakterie beztlenowe obecne w jamie ustnej oraz Salmonella typhi, Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes, Pseudomonas aeruginosa czy Escherichia coli.

Leki

Zdarza się, że tarczyca przestaje produkować dostateczną ilość hormonów w wyniku ubocznego działania niektórych farmaceutyków.

Polekowa niedoczynność tarczycy występuje w wyniku stosowania takich środków, jak na przykład:

  • amidaron – związek podawany osobom cierpiący na arytmię serca,
  • interferon alfa – lek przeciwzapalny, przeciwnowotworowy i antywirusowy,
  • środki cieniujące stosowane w diagnostyce i zawierające jod,
  • lit wraz z jego pochodnymi – używany do leczenia chorób afektywnych,
  • interleukina 2 – czynnik wzrostu leukocytów,
  • inhibitory kinazy tyrozynowej – stosowane w leczeniu nowotworów.

Należy pamiętać, że wiele innych leków wpływa na pracę hormonów tarczycy, a także na cały układ podwzgórze/przysadka/tarczyca.

Do niedoczynności tarczycy mogą przyczynić się na przykład glikokortykosteroidy hamujące pracę przysadki mózgowej i produkcję TSH, a co za tym idzie – także hormonów T3 i T4.

Na działanie gruczołu tarczycy wpływ ma także antykoncepcja hormonalna, która może zmniejszyć efektywność stosowanych leków.

Używane w terapii padaczki fenytoina i karbamazepina mogą indukować szybszy metabolizm hormonów tarczycy, podobnie działają także niektóre antybiotyki.

Z tego względu bardzo istotne jest, by lekarze każdej specjalizacji znali dokładną listę przyjmowanych przez nas środków. Na tej podstawie będą mogli ocenić przyczyny dolegliwości, a także wykluczyć potencjalne interakcje między lekami.

Niedoczynność przysadki mózgowej

Jak wspomnieliśmy, przysadka mózgowa bierze udział w regulacji pracy oraz wpływa na wielkość produkcji hormonów tarczycy. Wytwarzane przez nią TSH indukuje produkcję trójjodotyroniny i tyroksyny.

W przypadku wystąpienia niedoczynności przysadki dochodzi do wielu zaburzeń, z niedoczynnością tarczycy włącznie. Poziom TSH spada, a wraz z nim także ilość T3 i T4.

Niedobór lub nadmiar jodu

Niedostateczna podaż jodu w diecie także może stać się przyczyną takich zaburzeń, jak niedoczynność tarczycy. Problemy zdrowotne wywołane zbyt małą ilością jodu w pożywieniu dostrzeżono już dwa stulecia temu.

Niedobór jodu może prowadzić do pojawienia się:

  • niedoczynności tarczycy,
  • powiększenia tarczycy,
  • wola tarczycowego,
  • przedwczesnego porodu,
  • poronienia,
  • opóźnionego rozwoju u dzieci – związanego z niedoczynnością tarczycy,
  • nieprawidłowego rozwoju mózgu u płodów.

Z tego względu w większości krajów wprowadzono konieczność jodowania soli kuchennej. W 1960 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zdecydowała o stworzeniu programów zdrowotnych, których celem było między innymi zapobieganie niedoborom jodu w diecie. Jodowanie soli jest nie tylko niezwykle efektywne, ale także i niedrogie. Dzięki tej praktyce znacznie zmniejszono częstotliwość, z jaką na świecie występują choroby tarczycy.

Należy zwrócić uwagę na to, że także zbyt duża ilość jodu w diecie może być niebezpieczna dla zdrowia tarczycy, szczególnie w przypadku hashimoto. Dlatego wszelkie decyzje dotyczące suplementacji powinny być skonsultowane z lekarzem endokrynologiem. Na podstawie naszych wyników (poziomu TSH, FT3, FT4 i przeciwciał) oraz ogólnego stanu zdrowia specjalista określi sposób leczenia i poda listę wskazanych minerałów i witamin.

Leczenie niedoczynności tarczycy

Leczenie

Niedoczynność tarczycy jest chorobą trudną do wyeliminowania. Leczenie zwykle trwa przez całe życie. Wyjątkiem są postaci choroby, które wywołane zostały czynnikiem przemijającym, a więc na przykład ciążą czy wirusem.

Jak dotąd nie opracowano skutecznych metod eliminowania chorób autoimmunologicznych. Zwalcza się jedynie skutki wystąpienia limfocytowych stanów zapalnych.

Terapia niedoczynności tarczycy sprowadza się do uzupełniania niedoborów hormonów tarczycowych na drodze podawania syntetycznego odpowiednika tyroksyny. Wspomniana wcześniej lewotyroksyna występuje pod postacią wielu preparatów i dawek. O tym, jaki specyfik najlepiej sprawdzi się w przypadku konkretnej osoby decyduje lekarz specjalista z dziedziny endokrynologii.

W zależności od stopnia nasilenia choroby, leczenie przeprowadza się w warunkach domowych lub w szpitalu. Ta druga opcja wymagana jest w przypadku, gdy niedoczynność tarczycy jest w bardzo zaawansowanym i poważnym stadium lub/i powoduje powstawanie schorzeń dodatkowych. W sytuacji, gdy poziom TSH nie przekracza normy w znacznym stopniu, leczenie rozpoczyna się zwykle od niewielkiej ilości hormonu, która potem jednak zwykle systematycznie rośnie. Zmiana dawki powinna być zawsze decyzją lekarza, opartą na wynikach badan krwi i dodatkowej diagnostyce, dlatego bardzo istotna jest systematyczna kontrola poziomu hormonów (głównie TSH) średnio co 3 miesiące.

Lewotyroksynę przyjmuje się raz dziennie, na czczo. Niezmiernie istotne jest, by wprowadzić stałą porę stosowania leku – nie tylko pomoże to lepiej ustabilizować poziom hormonów, ale także pozwoli wyrobić sobie nawyk – myśl o tabletce pojawi się, jak tylko się obudzimy.

Lewotyroksynę popijamy niewielką ilością wody, a następnie nie jemy i nie przyjmujemy płynów przez minimum 30 minut, w przeciwnym razie związek nie wchłonie się w sposób prawidłowy.

Na uwagę zasługuje także interakcja lewotyroksyny z innymi substancjami. Pamiętajmy, by poinformować endokrynologa o przyjmowanych przez nas lekach. Stosowanie niektórych preparatów może zmniejszyć działanie terapeutyczne hormonu, dlatego należy je rozdzielić co najmniej czterema godzinami. Do środków, które mogą zaburzać wchłanianie lewotyroksyny należy na przykład żelazo, które także nie przyjmie się prawidłowo na skutek działania hormonu.

Bardzo ważnym aspektem poprawy samopoczucia osób cierpiących na niedoczynność tarczycy jest dbałość o zdrowy tryb życia. Wyeliminowanie niepożądanych objawów wymaga wdrożenia dobrze zbilansowanej diety, która uwzględnia obniżony na skutek choroby metabolizm. Zapomnijmy o żywności przetworzonej, zastępując ją świeżymi produktami o niewielkiej zawartości cukru i soli. Niezmiernie istotna jest także regularna aktywność fizyczna. Pamiętajmy jednak, że w przypadku osób zmagających się z hashimoto niewskazane są bardzo obciążające treningi, które mogą nasilać stan zapalny.

Dobrze także zadbać o suplementację. Niedoczynność tarczycy często idzie w parze ze zmniejszoną zdolnością do absorpcji cennych związków i pierwiastków z pokarmu. Dlatego warto skorzystać ze środków, które pomogą uzupełnić niedobory. Pamiętajmy, by wybierane przez nas suplementy diety miały sprawdzone składy, najlepiej oparte na naturalnych substancjach. Do produktów cieszących się bardzo pozytywnymi opiniami należy Thyrolin.

Jest to suplement diety stworzony na bazie składników pochodzenia naturalnego. Zawiera substancje i pierwiastki wspierające pracę tarczycy oraz poprawiające samopoczucie. Cynk, selen, biotyna, witaminy B2, B5, B6, B12 występują tu w towarzystwie wyciągów z lucerny siewnej, morszczynu i korzenia ashwagandhy.

Niedoczynność tarczycy to skomplikowana choroba, która wpływa na całe życie osoby nią dotkniętej. Kliniczna odmiana schorzenia sprawia, że pacjent ma kłopoty z funkcjonowaniem w niemal każdym obszarze – od sprawności fizycznej, po kondycję psychiczną. Poradzenie sobie z negatywnymi skutkami niedoboru hormonów tarczycy wymaga wdrożenia leczenia farmakologicznego, ale także zmiany trybu życia. Niezbędne jest stosowanie odpowiedniej diety, bogatej w witaminę C, A, E, te z grupy B, a także takie minerały, jak selen, cynk, magnez i wapń. Właściwy bilans składników pokarmowych pozwala poprawić wydajność organizmu i ułatwia realizację codziennych obowiązków. Chory powinien regularnie badać poziom TSH, FT3 i FT4.